Rozmowa z dr Lidią Marią Jedlińską, pracownikiem Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Krakowie, pomysłodawczynią i koordynatorką programu „Szkoły @ktywnego Seniora – S@S”

Martyna Bartnik: Skąd wzięło się Pani zainteresowanie pracą na rzecz osób w wieku dojrzałym?
LMJ: W latach 90-tych byłam z całą rodziną w Niemczech, gdzie na jednym z tamtejszych uniwersytetów pracował mój mąż. Zwróciłam uwagę na działania, które kierowano do rodzin pracowników przyjeżdżających z innych krajów. Inicjatorkami były starsze panie, żony profesorów i doktorów, które organizowały spotkania, warsztaty, wykłady integrujące międzynarodową społeczność uniwersytecką. Były to typowe międzypokoleniowe działania włączające „nowych młodych” do lokalnych wspólnot.
Po powrocie do kraju (w 1993 roku), moim marzeniem było stworzenie takiego miejsca w Krakowie, w którym na równi stawiałoby się zdobycie  i poszerzenie wiedzy z rozwojem aktywności osób starszych, miejsca w którym miałyby one szansę rozwijać swoje zainteresowania i pasje wykorzystując w tym celu nowe technologie, w którym zacierałyby się linie podziału między młodszym i starszym pokoleniem. Funkcjonujący w tym czasie jeden jedyny Uniwersytet Trzeciego Wieku (przy Uniwersytecie Jagiellońskim) miał strukturę za bardzo sformalizowaną. W 2006 roku w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Krakowie powstała agenda, innowacyjna w skali Polski - Regionalne Centrum Integracji Społecznej, której celem miało być poszerzenie misji biblioteki o działania środowiskowe. W 2007 roku zaczęłam pracę w tej właśnie agendzie.

Skąd pomysł aby skupić się właśnie na „oswajaniu” komputerów i pomysł samej Szkoły @ktywnego Seniora?
LMJ: Pomysł narodził się w 2007 roku w Towarzystwie Polsko-Niemieckim w Krakowie, które było inicjatorem powstania „Szkoły @ktywnego Seniora – S@S”. Uznano, że biblioteka z racji swojej misji i realizowanych celów jest świetnym miejscem do podjęcia takich działań w ramach stałego, długoterminowego partnerstwa. Nietrudno było do tego typu działań przekonać ówczesnego dyrektora Biblioteki, dr. Artura Paszko, który dał temu bardzo potrzebne „zielone światło”. Kolejne dyrekcje podtrzymały ten kierunek. Powód był jeszcze inny, można rzec – bardziej prozaiczny. Na skutek automatyzacji Biblioteki Wojewódzkiej, wprowadzeniu bramek i kart elektronicznych część  starszych osób „odpłynęła” z Biblioteki. Stała się ona miejscem „mało przyjaznym” dla seniorów.
Założenie S@S było proste:  przyciągnąć tę grupę ponownie poprzez nauczenie osób starszych obsługi komputera, obsługi kart elektronicznych, włączenie ich w inne działania Biblioteki (warsztaty, spotkania, wystawy), a także wykorzystać fakt, iż biblioteka jest naturalnym miejscem spotkań grup mających zainteresowania. Udało się.  W ciągu prawie sześciu lat w proponowanych przez nas działaniach udział wzięło ponad 3000 osób, w tym około 1400 osób szkoliło się komputerowo. Dodatkowym atutem jest fakt, że udział we wszystkich zajęciach jest bezpłatny, nie stawiamy barier finansowych. 

Jak wygląda działalność Szkoły @ktywnego Seniora?
LMJ: Przede wszystkim – są to działania nie tyle „dla” seniorów, co „z” seniorami. Nastawiamy się na stwarzanie możliwości dla realizacji własnych pomysłów, na otwarcie na kreatywność. Działania prowadzone są przez cały rok kalendarzowy, również w wakacje. Organizujemy nie tylko kursy komputerowe (na różnym poziomie) – od nich zaczynaliśmy, ale również wykłady i warsztaty specjalistów z różnych dziedzin, spotkania w ramach Sekcji: Artystycznej, Sportowej, Redakcyjnej. Działa Zespół Poetycko-Muzyczny S@S.
Wydaliśmy Europejskie Poradniki dla trenerów i seniorów dotyczące wolontariatu (opublikowane w pięciu wersjach językowych). Uczestnicy zajęć biorą udział w oryginalnych warsztatach edukacyjnych: opracowali i opublikowali trzy książki (w tym jedną w angielskiej wersji językowej), są uczestnikami Międzynarodowych Olimpiad Komputerowych Seniorów oraz spotkań z rówieśnikami z innych krajów UE, wymieniają się spostrzeżeniami  na Facebooku w utworzonej otwartej grupie S@S, tworzą prezentacje multimedialne pokazywane podczas seminariów i konferencji. Część działań ma charakter otwarty. Każdy, bez konieczności wcześniejszych zapisów może w nich wziąć udział. Inaczej wygląda sprawa z warsztatami prowadzonymi dla małych grup. Często –ze względów organizacyjnych –nie jesteśmy w stanie zapewnić miejsc dla wszystkich chętnych.
Prowadzenie tak szerokiej działalności jest możliwe dzięki wolontariatowi osób w różnym wieku oraz o realizowanym projektom, zarówno krajowym jak i międzynarodowym. Projekty krajowe zostały głównie dofinansowane przez Fundusz Inicjatyw Obywatelskich FIO [„S@S: Senior buszujący w Sieci”, 2007r  i „Radość (z) tworzenia w S@S”, 2012r] oraz ze środków Województwa Małopolskiego [S@S: edukacja dla kultury, 2007r]. Większość z nich ma jednak wymiar europejski i są realizowane w szerokim partnerstwie międzynarodowym przy wsparciu finansowanym Komisji Europejskiej (w ramach różnych Akcji Programu Grundtvig* ) Informacja o wszystkich imprezach, realizowanych projektach jest na bieżąco umieszczana na stronie internetowej  www.sas.tpnk.org.pl

Seniorzy są też autorami kilku publikacji.  Jaką w nich poruszają tematykę?

LMJ: Staramy się, aby każde działanie projektowe miało swój „twardy rezultat” w postaci książki, prezentacji multimedialnej czy wystawy zdjęć. Od 2008 roku wydaliśmy trzy książki, których autorami, redaktorami, recenzentami są sami seniorzy. Pierwsza z nich – „Młodość w mądrości przemijania” - zawierała wiersze, zdjęcia z wycieczek i malowanych własnoręcznie obrazów. Druga – „Kraków w oczach Seniorów” – to swoisty przewodnik po ciekawych miejscach w Krakowie. Ostatnia - „Małopolska w naszej pamięci i fotografii” – została wydana również po angielsku. W tej publikacji znajdują się rozdziały, w których pokazane są zmiany jakie zaistniały w świadomości członków Szkoły na przestrzeni lat, dotyczące regionu Krakowa.
Na bazie własnych wspomnień, wspomnień rodziców i dziadków chcieliśmy pokazać, jak zmieniło się celebrowanie świąt, obrzędy związane ze ślubami i chrzcinami,  jak w ciągu kilkudziesięciu lat zmieniło się prezentowanie kultury od tradycyjnych plakatów,  obrazów po zaawansowaną grafikę komputerową i graffiti. Projekt HEuRIT(AGE)**- w ramach którego była pisana książka  - został wytypowany przez Komisję Europejską do grupy 30-tu najlepszych w Europie dot. edukacji osób starszych i był prezentowany w Brukseli oraz na konferencji Age on Stage  w Graz, w Austrii.

Dlaczego właśnie Grundtvig w Szkole @ktywnego Seniora?
LMJ: Realizując nasze działania, szukamy różnych źródeł finansowania. Jeszcze kilka lat temu nie było żadnych grantów bezpośrednio dotyczących pozaformalnej edukacji seniorów. Sytuacja diametralnie zmieniła się w tym roku, Europejskim Roku Aktywności Osób Starszych i w związku z opracowaniem przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Rządowego Programu na rzecz ich edukacji. Wcześniej  podobne działania i na taką skalę nie miały miejsca. Jednym z nielicznych Programów obejmujących  swym zasięgiem seniorów oraz dającym im szansę na europejską mobilność i wymianę doświadczeń między trenerami prowadzącymi dla nich szkolenia, a także na stymulowanie kontaktów między seniorami z róznych krajów, był Program Grundtvig, jeden z głównych programów sektorowych w programie „Uczenie się przez całe życie”.
W ramach różnych akcji Grundtviga zrealizowaliśmy w S@S (w latach 2007-2011) sześć projektów (aktualnie realizujemy kolejne dwa), dzięki którym nasi pracownicy, seniorzy i wolontariusze uczestniczyli w wymianach międzynarodowych, podnosili swoje kwalifikacje w zachodnich firmach szkoleniowych, spotykali się z rówieśnikami z różnych krajów europejskich, brali udział w międzynarodowych konferencjach. Program jest bardzo przyjazny dla beneficjentów, również ze względu na życzliwość i duży profesjonalizm pracowników Narodowej Agencji w Warszawie.
 Dzięki Grundtvigowi współpracujemy z 12 organizacjami z 11 państw UE.   Poszerzamy również współpracę z bibliotekami i organizacjami zajmującymi się edukacją dorosłych w Polsce( w tym roku – jako współorganizator V Komputerowej Olimpiady Seniorów – została doproszona Akademia e-Seniora ( UPC Polska). Nasza Olimpiada Komputerowa Seniorów jest nadal jedyną taką inicjatywą w Polsce i w Europie.

Kto uczestniczy w programie Szkoły @ktywnego Seniora?
LMJ: Program z założenia skierowany jest do osób powyżej 50-go roku życia (górna granica nieokreślona). Proponujemy wspólne działania, do których zapraszamy wszystkich chętnych z tej grupy wiekowej. Prawie w każdej Olimpiadzie Komputerowej, którą organizujemy mamy nestora, który przekracza 80 rok życia. W tym roku najstarsza pani miała 85lat! Większość, to kobiety. Coraz częściej jednak zauważamy spore zaangażowanie panów w nasze przedsięwzięcia. Wśród uczestników są i lekarze i inżynierowie i ekonomiści. Jest też spora grupa pracowników naukowych krakowskich uczelni. Najbardziej cieszy sytuacja, gdy młode osoby zapisują swoje babcie i dziadków na różne szkolenia. Zdarza się to stosunkowo często.

Przy opisie Programu S@S pojawia się stwierdzenie budowania mostów między pokoleniami. Czy ta budowa powiodła się?
LMJ: Tak, udało się zdecydowanie. Z jednej strony pozyskane pieniądze były kierowane na działania dla ludzi dojrzałych. Z drugiej strony w tych wszystkich działaniach uczestniczą młode osoby, najczęściej jako trenerzy. Młodzi stają się nauczycielami starszych. Program stwarza możliwość otwarcia się na współpracę różnych pokoleń. Takie działania uczą, wzajemnego szacunku, pokory, cierpliwości, zrozumienia, kultury.

Czy natrafili Państwo na jakieś trudności podczas realizacji Programu?
LMJ: Zawsze zdarzają się jakieś „niespodzianki”. Rozpoczynając realizację Programu w 2007 roku byliśmy wśród trzech podmiotów
w Krakowie prowadzących szkolenia  dla seniorów w sposób ciągły i zaplanowany. Nie chcieliśmy, aby to działanie było działaniem akcyjnym. Żadna biblioteka w Polsce nie realizowała wcześniej tego typu projektów. Byliśmy pierwsi. Wiązało się to z przełamywaniem stereotypów dotyczących funkcji bibliotek, nawet wśród bibliotekarzy. Misja biblioteki w XXI wieku zyskała dzięki temu dodatkowy wymiar, środowiskowy i społeczny.
Każde działanie długofalowe, systemowe wymaga stałego finansowania. I to była ( i jest) największa bariera, którą staramy się pokonywać. Na szczęście rośnie wśród decydentów świadomość aktywizowania osób starszych na różnych poziomach, nie tylko pod kątem rynku pracy. Jest nadzieja, że najnowszy Program Rządowy dot. edukacji osób starszych znacząco przyczyni się do integracji tego środowiska.


Z czego jest Pani najbardziej dumna?
LMJ: trudno mówić o dumie, raczej o satysfakcji. Udało się ponownie przyciągnąć do Biblioteki starszych użytkowników. Czują się tutaj dobrze, czemu często dają wyraz, przede wszystkim swoją obecnością. Nabywają nowych umiejętności, rozwijają swoją wiedzę, udzielają się jako wolontariusze. Znajdują przyjaciół, mniej doskwiera im samotność; kreatywnie włączają się w proponowane działania poprzez dzielenie się swoją wiedzą, angażowanie w realizowane przedsięwzięcia. Mamy grono stałych, wiernych uczestników. My tylko pomagamy pomysły realizować i staramy się w tym nie przeszkadzać, a także  tworzyć atmosferę przyjazną dla ich powstawania. Myślę, że na szczególna uwagę zasługuje fakt włączenia się w realizację tych działań osób młodych – pracowników Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej, studentów Uniwersytetu Pedagogicznego i Uniwersytetu Jagiellońskiego, wolontariuszy Towarzystwa Polsko- Niemieckiego w Krakowie. Z dużą radością patrzę, jak oni również znajdują w tej pracy szansę na swój rozwój. Lubimy ze sobą pracować! Razem tworzymy nasze wspólne dzieło, które nosi nazwę „Szkoła @ktywnego Seniora”.

- Dziękuję za rozmowę
Martyna Bartnik


dr Lidia Maria Jedlińska – geofizyk, doktor nauk przyrodniczych; specjalista ds. Integracji Społecznej w Dziale Nauki, Edukacji i Badań Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Krakowie; ekspert programów w obszarze włączenia cyfrowego i społecznego; koordynator krajowych i międzynarodowych projektów skierowanych do lokalnych środowisk; promotor współpracy międzypokoleniowej; członek organizacji pozarządowych.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Szkoła @ktywnego Seniora
Program realizowany od 2007 roku przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną w Krakowie i Towarzystwo Polsko- Niemieckie w Krakowie. Założenia: Praca nie „dla” seniorów lecz „z” seniorami. Seniorzy nie są biernymi odbiorcami szkoleń,
ale czynnie włączają się w proponowane działania, twórczo spędzają wolny czas wykorzystując bogate zasoby Biblioteki
Program Szkoły @ktywnego Seniora to:
- przykład unikatowej w skali Polski długoterminowej współpracy organizacji pozarządowej (Towarzystwa Polsko- Niemieckiego w Krakowie) i instytucji kultury (Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Krakowie)
- program innowacyjny i autorski promujący ideę "uczenia się przez całe życie"
- skuteczna integracja poprzez odwołanie się do naturalnych zainteresowań, pasji, wiedzy, wspólne tworzenie
- tworzenie społeczności/wspólnoty ( a nie organizacji, stowarzyszenia)
- „oswajanie” przez seniorów nowych technologii ( komputer, Internet, fotografia cyfrowa, komputerowy skład książek, Facebook, itp.)
- wszystkie działania prowadzone w sposób ciągły i bezpłatne dla beneficjentów (jedyny model w Polsce)
- program  powszechny – w szkoleniach komputerowych wzięło udział ok. 1400 osób,
a we wszystkich zajęciach – ponad 3000
- realizacja projektów krajowych i międzynarodowych (współpraca z 12 organizacjami z 11 krajów UE, głównie w ramach Programu Grundtvig)
- rozwijanie wolontariatu pracowniczego i wolontariatu seniorów
- temat analiz naukowych (prace licencjackie, referaty na konferencjach naukowych)

*HEuRIT(AGE) (2009-2011)- projekt finansowany przez Komisję Europejską w ramach Projektu Partnerskiego Grundtviga. Realizowany przez Polskę (Towarzystwo Polsko- Niemieckie w Krakowie) oraz kraje partnerskie (Czechy, Cypr, Francję, Portugalię, Węgry, Wielką Brytanię i Włochy). Głównym celem projektu jest ocalenie od zapomnienia indywidualnych wspomnień, wydarzeń, losów ludzi, umacnianie europejskiej tożsamości. Archiwizacja zebranych materiałów opiera się o nowe technologie. Działania są prowadzone w ścisłej współpracy z seniorami.  Założeniem Projektu jest wzrost aktywności i samokształcenia seniorów, wzrost ich osobistego i społecznego rozwoju, promocja dialogu międzypokoleniowego i idei uczenia ustawicznego. http://www.sas.tpnk.org.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=142&Itemid=130

**GRUNDTVIG- Program Grundtvig dotyczy niezawodowej edukacji osób dorosłych
i wspiera współpracę na poziomie europejskim w tym obszarze. Skierowany jest do różnego typu organizacji zajmujących się niezawodową edukacją dorosłych- ich słuchaczy i pracowników. Promuje przede wszystkim współpracę w zakresie edukacji tych osób dorosłych, które są z grup wymagających szczególnego wsparcia, takich jak: osoby niepełnosprawne, osoby starsze, mniejszości narodowe i etniczne, osoby o niskich kwalifikacjach, a także zamieszkujące tereny o utrudnionym dostępie do oferty edukacyjnej dla dorosłych. (http://www.grundtvig.org.pl/).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------